Leksikografi Sunda

Radén Aria Adipati Kusumaningrat atanapi Dalem Pancaniti téh kudu kasebut (paling copelna, kudu kasabit), upama urang nyaritakeun/medar/ngaguar kamekaran basa Sunda (utamana: kamekaran léksikografi Sunda), disagédéngeun ngaran-ngaran anu geus kakoncara leuwih ti heula, saperti: Jonathan Rigg; Coolsma; Eringa; Satjadibrata; jeung Danadibrata.

Dalem Pancaniti

Kamus Pancaniti

Kamus Pancaniti (Kode LOr 2038)

Kamus Melayu-Sunda –anu saterusna disebut: Kamus Pancaniti meunang nyusun Radén Aria Adipati Kusumaningrat téh, bisa dianggap karya nu kalintang pentingna. Medalna Kamus Pancaniti, jadi bukti tanda kasadaran urang Sunda kana basana sorangan, dina periodé awal modérnisasi anu dibawa ku Walanda.

Naskahna aya tilu, nu dua jadi pabukon di Perpustakaan Nasional Jakarta –Kode SD 2 jeung SD 190, hiji deui aya di Leiden –Kode LOr 2038. Nilik kana kolofon jeung tandatangan, jigana naskah autograf –tulisan asli mah anu SD 2. Naskah SD 2, asalna ti HC. Van der Wijks anu satuluyna dipimilik ku Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschapen (BGKW). Dina kolofon naskahna, ditulis: “Ijang bertanda di tahta inie ijalah sahija Adipattie dari kabopaten Tjiandjoer; Arja Koesoemaningrat, Tjiandjoer pada 26 hari boelan Desember 1857”. Naskah ieu téh eusina Kamus Melayu-Sunda, réngsé disusun kaping 26 Desember 1857.

Aria Kusumaningrat mangsa harita, masih kénéh ngajabat Bupati Cianjur. Anjeunna, jeneng Bupati Cianjur ti taun 1834 dugi ka maotna taun 1863. Anu ngagantina, seuweuna ku anjeun, nya éta: Alibasyah, anu sanggeus diistrénan jadi Bupati Cianjur, Alibasyah ngaranna jadi: Prawiradireja II.

Kamus Melayu-Sunda meunang nyusun Aria Kusumaningrat, ngawengku: 1) kecap dasar dina basa Malayu; 2) sasaruaanna/padanan dina basa Sunda; sarta 3) katerangan dina basa Malayu. Nu matak narik tur hélok, daftar kecapna teu disusun sacara alfabétis, tapi tématis. Ngawengku 173 pasal, ti mimiti pasal kaayaan awak manusa nepi ka istilah tatangkalan jeung bungbuahan.

Éntri Kamus Pancaniti, jumlahna aya 8.727 léma –ngawengku 3.095 léma Malayu, sarta 5.632 léma Sunda. Ditulis dina wangun tabél lima kolom: kolom kahiji: basa Malayu –léma dasar; kolom kadua: basa Kawi; kolom katilu: basa Sunda panengah; kolom kaopat: basa Sunda kasar; jeung kolom kalima: katerangan dina basa Malayu.

Dina ieu kamus, Pancaniti ogé nepikeun sawanganana ngeunaan undak-usuk basa. Pancaniti ngapanta-panta basa Sunda jadi tilu bagian, nya éta: basa Sunda kasar; basa Sunda panengah; jeung basa Kawi. Anjeunna, nepikeun kumaha dipakéna éta tilu ragam basa téh. Mun teu aya basa panengah, kecap anu dipilih téh nya tina basa Kawi. Mun taya basa panengah jeung basa Kawi, kakara ngagunakeun basa kasar.

Nu réa dipaké mah, nya basa Kawi. Iwal mun papada cacah, anu maké basa kasar téh –éta ogé kudu nu pantes, lain basa kasar anu dipaké mun keur ambek. Gegedén, maké basa panengah mun nyarita ka bawahanana –kitu ogé basa Sunda panengah anu pantes, sumawonna ka nu geus kolot atawa ka dulur-dulurna mah. Ieu katerangan bisa ngagambarkeun dipakéna undak-usuk basa panengah, abad ka-19.

Kusabab Pancaniti –Arya Kusumaningrat téh urang Sunda, nya cara mikirna ogé dina basa Sunda. Éta hal, katangen pisan tina cara ngajelaskeun léma dina kamusna. Léma kecap Malayu –anu ilaharna dina kamus diwangun ku kecap dasar, leuwih mangrupa katerangan. Sabalikna, katerangan dina basa Sunda, cukup ku sakecap baé. Hal ieu, tangtu béda jeung “selera akademis” Walanda mangsa harita. Tapi perelu dicatet, ieu Kamus Pancaniti téh dijieun ku pribumi anu “henteu diajar cara Walanda”. Malihan, mangsa dihasilkeunana ogé, jauh saméméh Hussein Jayadiningrat –sarjana pribumi munggaran anu nulis Kamus Acéh-Belanda nu tohaga.

A Dictionary of the Sunda Language of Java

Kamus basa Sunda, karya Jonathan Rigg.

Aria Kusumaningrat nyusun Kamus Melayu-Sunda téh, bawirasa, pikeun kapentingan Walanda. Sakumaha tulisan pamungkas karyana: “Dipersembahken kepada kangdjeng toewan daripada sahiya poenja kebodowan tijadalah sampoerna pengatahoewan, ampoen lah kepada pihak haloewan. Sijang dan malem ijang diingetken, ma’loem ijang dikahendaken… “.

Teu jéntré naon udaganana maké jeung nyusun Kamus Melayu-Sunda sagala, bisa jadi, Aria Kusumaningrat téh miluan saémbara anu diayakeun ku BGKW taun 1843. Nya éta, saémbara: “Nyusun kamus anu leuwih alus batan Nederduitsch Maleisch en Soendasch Woordenboek, meunang nyusun Andries de Wilde”. Dina éta saémbara, anu unggul téh nya éta: Jonathan Rigg, medalkeun karyana anu dianggap fénoménal: A Dictionary of the Sunda Language of Java. Sabenerna, Aria Kusumaningrat nulis naskahna téh, tilu taun saméméh Jonathan Rigg. Heula kénéh Aria Kusumaningrat, anu réngsé nyusun kamusna dina bulan Desember 1857. Sigana mah Kamus Pancaniti téh teu pati dipaliré ku Walanda –duméh henteu nyumponan sarat akademi, anu matak henteu nepi ka diterbitkeun ogé.

Tembang Sunda Cianjuran

Dalem Pancaniti, memang salila ieu teu weléh identik jeung tembang Sunda –lir gula jeung amisna. Paraahli musik –boh ti urang Sunda sorangan, boh ti luar nagri, réa nu katarik ati kagémbang manah ku ieu kasenian. Malah réa nu nganggap, yén tembang cianjuran téh “sajajar” jeung musik-musik klasik anu holna ti Kulon –Barat/Eropa. Sing saha waé anu aya karep hayang nalungtik tembang Sunda –utamana sajarahna, tangtu Dalem Pancaniti téh bakal kasabit-sabit minangka panaratas tembang Sunda.

Nalika Aria Kusumaningrat jeneng bupati, pendopo téh lain ngan saukur tempat pikeun urusan pamaréntahan baé, tapi dipaké ogé pikeun kapentingan mekarkeun kasenian jeung kabudayaan –utamina: seni mamaos. Pendopo kabupatén, dijadikeun puseur kagiatan seni-budaya di sakuliah Priangan. Salahsahiji rohangan di pendopo –tempat Arya Kusumaningrat nyiar ilham dina tarékah nyiptakeun cianjuran, dingaranan: Pancaniti. Rohangan Pancaniti téh mangrupa wangunan modél pavilyun, anu perenahna di kéncaeun padaleman. Nya ti dieu pisan, Aria Kusumaningrat meunang jujuluk: Dalem Pancaniti.

Dalem Pancaniti dina nyiptakeun cianjuran téh henteu ujug-ujug kitu baé, tapi ngaliwatan proses anu kawilang panjang. Ti burey kénéh –ngaran Dalem Pancaniti keur leutik mah: Radén Hasan, anjeunna tos neuleuman pantun jeung degung –diajar ka R. Wasitareja. Hasilna –dibantuan ku dulur-dulurna, Dalem Pancaniti mampuh ngaropéa pantun jadi seni vokal anu dipirig ku kacapi nu luyu jeung budaya kaum ménak. Kacapi Dalem Pancaniti dingaranan “Nyi Guling Putih”, tur dianggap mibanda kakuatan magis. Nya anjeunna nu mimiti nyipta wanda dina Cianjuran, saperti: wanda papantunan –hasil kréasina tina seni pantun; wanda dedegungan –hasil kréasina tina degung; jejemplangan –hasil kréasi tina lagu-lagu jemplang; jeung rarancagan –hasil kréasi tina lagu-lagu rancag.

Panutup

Nepi ka kiwari, iraha pupusna Dalem Pancaniti can kaguar kalawan pasti. Tapi, dina naskah Sajarah Bopati-bopati di Tjiandjoer mah, aya kateranganana. Disebutkeun, yén Dalem Pancaniti tilar dunya dina poé Saptu, wanci surup panonpoé, tanggal 10 Muharram 1290 H (26 Juni 1863 M). dimakamkeun di kompléks Pasaréan Agung, Pamoyanan Cianjur.

Aria Kusumaningrat atawa Dalem Pancaniti, geus nembongkeun yén bangsa pribumi mampuh nyusun kamus. Anapon soal dipaké henteuna ku Walanda anu geus nyekel pageuh tradisi kaélmuan Barat, éta mah soal séjén. Anu matak, Dalem Pancaniti mah leuwih sohor ku Cianjuranana batan ku Kamus-na.

***

Wayang 11

Paroman Arya Widura, alum. Batinna asa digerihan ku hinis, teu téga ningali nasib Pandawa anu kudu ngalaman katalangsara, kualatan dikakaya baé ku Kurawa. Dirina ngarasa dosa, teu bisa ngalaksanakeun amanat lanceukna anu kudu ngaping ngajaring Pandawa.

Maen Dadu

Maén Dadu Deui

Ningali Pandawa getihan deui, kaceuceub Duryudana jeung dulur-dulurna beuki ngandelan. Rék ngajorag teu wasa, sarta moal kauntup deuih. Anu geus écés baris bisa meruhkeun Pandawa mah, nya ngan ku cara judi deui. Ngan lebah tarohanna, ayeuna mah kudu leuwih beurat sarta bisa ngagebruskeun Pandawa kana jungkrang anu leuwih hina. Sanggeus babadamian jeung dulur-dulurna, Duryudana geuwat nepungan Sangkuni pikeun nyieun siasat anu leuwih lantip.

Sangkuni –anu ti burey kénéh geus diasuh ku duruwiksa kana urusan kariceuwan mah, memang mandahongna. Dirina geus ngararancang tarohan maén dadu, nya éta: “anu éléh dina kalang maén dadu, kudu hirup leuleuweungan salila dua welas taun sarta kudu nyumput di nu caang salila sataun. Dina taun kaopat welas, kakara bisa mulang deui ka karaton. Salila keur nandangan hukuman, teu meunang katémbong ku pihak anu meunang. Mun katohyan, hukumanna kudu dibalikan deui”.

Éta rarancang, ditepikeun ka raja Astina –Dréstaratya jeung Déwi Gandari. Ngadéngé anakna deuk ngagelar judi deui, Déwi Gandari jeung Arya Widura –adi Dréstaratya kacida teu panujuna. Kateupanujuan Déwi Gandari, ditepikeun ka carogéna –Raja Dréstaratya. Tapi, haté Dréstaratya geus lolong –sarua jeung panon lahirna. Niat jahat anakna, diayunkeun. Panggeuing ti praméswari jeung adina, teu diwaro. Atuh puguh baé tumerapna ka Duryudana mah, asa dijurung laku.

Kacaturkeun Duryudana jeung Dursasana kalawan dianteur ku Sangkuni, nepungan Yudistira –pikeun ngajak tarung deui di kalang judi. Teuing naon atuh anu eunteup dina haté Yudistira, basa ditangtang tarung maén dadu –padahal mah kungsi ngawiwirang dirina jeung dulurna, bet diayonan deui.

Gancangna carita, judi maén dadu digelar deui. Pandawa kasoran deui, daék teu daék kudu narima hukuman –nya éta: hirup di leuweung salila dua welas taun jeung nyamur sataun. Duryudana jeung Dursasana –katut dulur-dulur Kurawa lianna, surak ayeuh-ayeuhan basa Pandawa kudu ingkah ti karaton. Kecap-kecap anu matak rungseb kana haté, dikedalkeun ku Kurawa. Atuh puguh, matak ngahudang amarah Pandawa. Bima kedal ucap, baris nyacar bolang Duryudana jeung Dursasana. Arjuna baris niruk jajantung Adipati Karna, jeung Sadéwa bakal maténi Sangkuni. Sanggeus kedal sumpah, Pandawa amitan ka Dréstaratya; Bisma; Widura; katut papayung agung nagri Astina séjénna.

Leuleuweungan

Basa Pandawa jeung Déwi Kunti Nalibrata indit ti karaton, réwuan rahayat Astina ngilu ngajajap –malah réa anu rék marengan salila hirup di leuweung. Ningali kasatiaan jeung kanyaah rahayat anu sakitu ihlasna, Déwi Kunti jeung Pandawa, haténa ngarakacak teu kawawa nahan bedah cimatana.

Disatengahing jalan –di tengah-tengah alas, ujug-ujug aya haréwos goib sangkan Yudistira susuci jeung kudu mujasmédi madep ka Hyang Widi. Waktu Yudistira sidakep sinuku tunggal, geter batinna tembus ka langit ping pitu. Sang Déwa Srangéngé mancerkeun cahaya, kana dada putra cikal Pandu Déwanata ieu. Yudistira lugay, tuluy nyungkemkeun sembah ka Batara Surya. Ngabudalkeun eusi batinna, anu mataholangna museur kana kasalametan sarta eusi peujit rahayat jeung kaum brahmana anu ngilu leuleuweungan jeung Pandawa. Déwa Srangéngé ngobulkeun paménta Yudistira, kaasup bekel kadaharan salila hirup di alas bandawasa. Batara Surya méré pariuk anu eusina rupa-rupa kadaharan. Éta pariuk, mun disiuk, eusina tara korédas. Unggal disiuk, unggal nambahan.

Kacaturkeun di nagri Astina. Arya Widura, alum. Batinna asa digerihan ku hinis, teu téga ningali nasib Pandawa anu kudu ngalaman katalangsara, kualatan dikakaya baé ku Kurawa. Dirina ngarasa dosa, teu bisa ngalaksanakeun amanat lanceukna –Pandu Déwanata anu kudu ngaping ngajaring Pandawa. Kajurung ku rasa tanggung jawab sarta nyaah ka Pandawa, Arya Widura gasik nepungan lanceuk cikalna –Dréstaratya anu keur nyakrawati ngabahu denda, jadi papayung nagri Astina. Arya Widura nyicikeun eusi batinna, sangkan Pandawa jeung Kurawa, pacantél. Pakaléng-kaléng agung, hirup sauyunan. Sareundeuk saigel, sabobot sapihanéan. Sabab tunggal sakokocoran, nya éta: teureuh Kuru. Ku Dréstaratya, teu diwaro. Batin sang raja Astina, geus kalimpudan ku peurahna Sangkuni. Puguh baé, Arya Widura teu wani nambalang. Inggis lanceukna, kasigeung manahna.

Dina hiji waktu, bakat ku geus ngarasa teu tahan, karérab ku niat julig Duryudana anu deuk ngabinasa Pandawa, Arya Widura nepikeun kamandangna ka Dréstaratya, sangkan Duryudana jeung Sangkuni ditamping ti nagri Astina. Ngadéngé caritaan kitu, sang raja Astina kacida murkana. Arya Widura dianggap déngdék topi, sarta boga haté goréng ka Kurawa. Anu panustrunganana, Arya Widura kudu ingkah ti karaton Astina. Arya Widura geus gilig haténa, seja nuturkeun Pandawa di alas bandawasa.

Sanajan hirup di leuweung anu sarwa walurat, Arya Widura ngarasa betah. Katambah ku ningali kaayaan paraputra Pandu, anu matak pikayungyuneun. Keur meumeujeuhna betah, jol aya utusan ti nagri Astina, mawa layang ti raja Dréstaratya anu eusina sangkan Arya Widura geuwat mulang ka Astina. Sanajan beurat kudu papisah jeung Pandawa, Arya Widura nohonan panggupay ti lanceukna.

Pépéling

Basa ningali pamanna –Arya Widura aya deui di karaton, para-Kurawa ngarasa keuheul. Ayana Arya Widura, teu weléh mageran kana karepna Kurawa. Arya Widura dianggap cucuk rungga, dianggap mérang anu mawa ateul kana kahirupan Kurawa. Komo basa ngadéngé Pandawa masih kénéh kumelendang mah, Duryudana ngarasa teu sugema. Geuwat ngayakeun gempungan di karaton, ngararancang pikeun nyieun réka perdaya deui, sangkan Pandawa paragat nyawana.

Keur guntreng badami, torojol Bagawan Wyasa –Abyasa, sesepuh nagri Astina. Bagawan Abyasa geus bisa ngobét eusi anu dipadungdengkeun ku Duryudana katut dulur-dulurna, gasik ménta sakumna Kurawa ngariung di paséban kalawan dihadiran ku sang raja Astina. Bagawan Abyasa nepikeun pépéling, sangkan Kurawa akur tur runtut-raut jeung Pandawa. Mun pajauh huma, pagirang-girang tampian, nagri Astina baris burakrakan sarta Kurawa baris tumpur. Sanggeus nepikeun pépéling, sang bagawan méré iber yén nagri Astina bakal katatamuan ku Maharesi Métreya. Sanggeus kitu, Bagawan Abyasa ngagibegkeun awakna, leungit jirimna.

Aya meureun sapanyeupahan mah, kurunyung Maharesi Métreya datang. Datangna sang maharesi dimomorékeun pisan, saurang ogé taya anu ngabagéakeun. Sang maharesi peupeujeuh, sangkan Duryudana hirup sauyunan jeung Pandawa. Naséhat sang maharesi, teu diwaro. Lian ti dimomorékeun, ucap jeung lampah Duryudana matak nyigeung mamaras sang maharesi. Sosorongot, bari nepakan pingpingna. Ningali laku lampah kitu, sang maharesi nyiuk cai tina bokor anu aya dihareupeunna, bari kedal supata: “Héy Duryudana putra Dréstaratya, anjeun geus nyacampah kami. Ngahina ka bagawan, sarta teu narima pépéling ti kami. Dina perang Baratayuda, di palagan Kuru Sétra, pingping anjeun bakal remuk ku gada Bima. Anjeun bakal tinemu jeung ajal, jadi tumbal Baratayuda”. Ngadéngé supata sang maharesi, Dréstaratya gasik nyampeurkeun bari nyuuh kana lahunan sang maharesi. Sang raja Astina ménta, sangkan maharesi nyabut supatana.

Dilayad

Warta ngeunaan Pandawa di tamping ka leuweung, geus sumebar ka sajagat pawayangan. Batara Krésna dibarengan ku Déwi Subadra jeung Dréstaketu –raja ti nagri Cedi, ngalongok Pandawa. Basa Krésna ngadéngé dongéng ngeunaan telengesna Duryudana, pudigdig bijil amarahna: “Jagat baris nyeuseup getih Duryudana; Karna; Dursasana; jeung Sangkuni. Éta mahluk, hirupna geus sasab. Kudu sagancangna leungit ti ieu jagat, kudu ku leungeun kuring ancurna”. Ceuk Krésna, satria titisan Batara Wisnu, bari téténjrag. Sanggeus leler tina amarah, Krésna ngedalkeun kahanjeluna, teu bisa mageran maén dadu. Mun seug harita dirina aya di sagédéngeun Pandawa, nasib Pandawa moal nepi ka katalangsara. Amarah Krésna nguniang deui, waktu Déwi Drupadi ngadadarkeun lalakonna basa ditaranjangan ku Duryudana jeung Dursasana. Untungna, Arjuna bisa nyiram seuneu amarah Krésna. Déwi Subadra teu kawawa nahan rasa kingkin anu gumulung dina jero kolbuna, waktu ningali kaayaan salakina –Arjuna anu awakna rangkebong begang. Arjuna gasik ngabeberah bojona, bari mangku Abimanyu, anak kadeudeuhna. Sanggeus silih nyicikeun kasono, Krésna jeung Déwi Subadra, amitan. Mulang ka nagri Dwaraka, kitu deui sobat-sobat lianna, miang ka nagara séwang-séwangan.

***

Prangko si Keretas Ajaib

Ratusan taun saméméh urang Éropa (babakuna mah Walanda) ngawanohkeun prangko di Nusantara, kagiatan silih kirim surat téh geus lumangsung antarkarajaan. Surat ti hiji karajaan ka karajaan séjén téh, dianteurkeun langsung ku kurir karajaan. Silih kirim surat mangsa harita, ukur lumangsung antara raja-na wungkul. Kaharti kituna mah, lantaran ari keur rahayat mah pimanaeun teuing ngirim surat, nulis ogé apanan arang nu bisa.

Prangko –basa Latin: franco, saéstuna mah mangrupa sacewir keretas anu diterbitkeun ku pamaréntah, di bagéan hareupna aya gambar jeung harga, sedengkeun di tukangna maké pangrapet anu maksudna keur ditapelkeun kana kiriman pos. Ceuk sakaol deui, cenah prangko téh asalna tina kecap “franco” –dicokot tina ngaran Franceso de Tassis, urang Italia. Anjeunna anu munggaran ngalakukeun “pengantaran pos” di Éropa kaping 18 Januari 1505.

Ayana prangko anu napel dina kiriman pos, ngarupakeun bukti yén jasa layanan pos téh, enggeus dibayar ku anu ngirimna. Pamulangtarimana, pihak pos jadi boga kawajiban pikeun nganteurkeun kiriman pos, kudu nepi ka tempat anu dituju. Umumna, benda pos anu ditémpélan prangko téh saperti: amplop; kartu pos; jeung benda pos séjénna.

Gambar prangko téh, henteu sagawayah jadi. Tapi, dirancang husus ku ahlina. Gambar-gambarna ogé diluyukeun jeung téma-téma kamanusaan atanapi pangaweruh, saperti: téma pramuka; téma pendidikan; téma pariwisata; téma rohang angkasa; téma flora-fauna; jeung sajabana. Tangtuna ogé, keur anu sok niténan jeung ngoléksi prangko, bakal nambahan pangaweruh kana: élmu bumi; sajarah; tatanagara; jeung nu lainna. Ku kituna, ulah anéh –keur anu resep mah, dimana waé aya prangko, teu weléh diudag –najan kudu korban waktu jeung waragad anu lain saeutik.

Prangko The Penny Black

The Penny Black, prangko munggaran dunya.

Ayana prangko téh, henteu bisa leupas ti ngaran Sir Rowland Hill. Salaku bangsawan Inggris, Hill ngarasa prihatin galih, niténan kagiatan surat-sinurat di Dinas Pos Inggris. Kagiatan anteur-ngirim surat mangsa harita, kacida loba pisan itu ieu na. waragad ngirim surat, kacida mahalna –bari waragadna téh dipénta saméméhna. Aya ogé anu maké cara kadua, éta waragad dipénta ti anu narima surat. Tapi, cara anu kadua mah kurang ngajamin “kasalametan” surat –ku alatan loba anu narima surat, arembungeun mayar waragadna. Tinangtu kaayaan kitu téh, ngarugikeun pisan ka pamaréntah Inggris harita. Nya, Hill pisan anu jadi panaratas pikeun diayakeunana prangko téh. Mimiti, prangko gagasanna diwanohkeun ka masarakat Britania Raya –Inggris, ping 1 Méi 1840. Sanggeus masarakatna wanoh, kakara dina tanggal 6 Méi 1840, resmi dikaluarkeun prangko munggaran anu dingaranan: The Penny Black. Anu mangrupakeun “réformasi pos”, hasil gagasan Hill.

Éta prangko munggaran, ngabogaan ciri-ciri: di tengahna aya gambar sirah queen –ratu Victoria; dicitak maké warna hideung; di luhureunna aya tulisan “postage”; sedengkeun di handapna aya tulisan “one penny” –nya éta harga nominal éta prangko. Ku alatan gambar prangko-na hideung jeung aya tulisan “one penny”, antukna mah katelah ku masarakat téh: The Penny Black. Mangsa harita, Inggris diratuan ku Alexandrina Victoria ti kawit 20 Juni 1837 dugi ka pupusna taun 1901. Anjeunna ngawasa salila 63 taun leuwih, panglamina maréntah, batan raja atanapi ratu Britania mana ogé. Saparantos Ratu Victoria pupus, Inggris dikawasa ku putrana, nya éta: Albert Edward (Edward VII).

Carita ngeunaan nimukeunana “ideu prangko” ku Sir Rowland Hill, kawilang unik. Harita, Hill keur nyérangkeun patugas pos anu masrahkeun surat ka hiji mojang. Saréngséna niténan éta surat kalayan taliti, si mojang masrahkeun deui éta surat ka si patugas sarta nolak ngalunasan waragadna –cenah mah, teu bogaeun duit. Sir Rowland Hill ngadeukeutan si mojang lantaran panasaran, sarta nanyakeun naon sababna teu daék narima éta surat. Jawaban si mojang, mungguh matak ngajenghok kana haté Hill. Surat anu nyatana ti bébéndéna téh, maké sababaraha “tanda” jeung “kodeu” anu ku maranéhna duaan wungkul anu nyahona téh. Teu kudu muka surat ogé, si mojang geus nyaho eusining surat éta. Jadi, keur naon susah-susah maké kudu mayar ongkos kirimna sagala.

Kajadian ieu ngabalukarkeun Hill jadi kuciwa jeung geregeteun, lantaran lamun terus-terusan kajadian modél kitu hantem waé lumangsung, pisakumahaeun rugina Dinas Pos jeung kumaha atuh nasib karaharjaan parapagawéna deuih. Salian ti kajadian éta, saméméhna ogé Hill téh, osok niténan widang perpajakan jeung élmu administrasi. Mangsa taun 1830, harita Inggris keur mekar jadi nagara industri. Hill mikirkeun kumaha carana sangkan meunang pamasukan keur kas karajaan, tina pajeg kiriman surat-surat. Pamikiran Hill rada kaganggu ku ayana “hak istiméwa” anu dipibanda ku paraanggota Majelis Rendah jeung Majelis Tinggi di parlemen, nya éta: boga hak bisa ngirimkeun surat-surat anu taya watesna kalayan haratis alias teu kudu mayar waragad. Kajadian samodél kieu, ceuk pamikiran Hill, bisa ngabalukarkeun pemborosan anu antukna bakal ngarugikeun kas karajaan. Dua kajadian anu karandapan ku Hill éta, jadi pamikiran manéhna sapopoé. Pamustrunganana, taun 1837 Sir Rowland Hill ngajukeun sababaraha usul ka parlemen, nya éta:

1.    Waragad ngirim surat, kudu diturunkeun. Tujuanna, ngarah loba anu ngirim surat.

2.    Perluna netepkeun tarif pos anu seragam, teu dumasar kana jarak tempuh éta surat. Jauh jeung deukeut, waragadna sarua.

3.    Waragadna dibayar ti heula, ku cara némpélkeun sacewir keretas sabagé tanda ngalunasan.

Pamikiran Hill ieu, mimitina mah teu disatujuan ku parlemen –malahan loba anu nentangna. Tapi, opat taun sabadana –taun 1840, usul pamikiran Hill téh ditarima ku parlemen. Tah ti danget harita, lahir anu ngaranna: Prangko. Sacewir keretas leutik, anu dipaké sabagé tanda ngalunasan pangiriman surat.

Kartu Pos

Prangko Konigin Willem III

Datangna bangsa Walanda ka lemah cai Nusantara –taun 1602, ngalantarankeun ayana kagiatan surat-sinurat anu lumangsung antarnagara: Walanda – Nusantara. Surat anu ditujukeun ti Nusantara ka Walanda, kudu ditujukeun ka pajabat resmi. Eusi surat, teu meunang ngagogoréng ngeunaan kaayaan Kumpeni di Nusantara.

Bubuhan antara Walanda jeung Nusantara téh lain jarak anu deukeut-deukeut –katurug katutuh sarana pikeun ngiangkeunana, nya éta kapal laut, masih kénéh bisa diitung ku ramo, lalakon nepina hiji surat téh bisa taunan. Hiji surat anu dikirimkeun ti Nagri Kincir Angin –Walanda ka Nusantara, lilana aya kana salapan bulanna. Dalah ti Batavia ka Ambon waé, aya kana opat bulanna.

Surat-surat atanapi pakét-pakét pos mangsa harita, ngan ukur disimpen di Stadsherberg –gedong panginepan kota. Ku kituna, sakabeh balaréa kudu ngaroris unggal waktu, bisi aya surat atanapi pakét keur dirina di jero gedong éta. Keur ningkatkeun “kaamanan” surat jeung pakét anu dikirim, antukna pamaréntah Walanda ngawangun kantor pos.

Di Nusantara, kantor pos munggaran dibuka di Batavia –Jakarta tanggal 20 Agustus 1746 –diresmikeun ku Gubernur Jenderal GW. Baron van Imhoff. Éta kantor pos téh ngabogaan tujuan pikeun ngalayanan surat-sinurat penduduk –utamana, keur parapadagang antarpulo. Ogé ka anu sok iinditan ka Walanda, atanapi sabalikna, ti Walanda ka Nusantara. Opat taun ti harita, di Semarang ogé dibuka kantor pos anyar.

Prangko Raja Willem III, Walanda.

Ku alatan prangko ditimukeunana ku urang Éropa –hususna Inggris, munasabah atuh anu nyebarkeunana ogé urang Éropa kénéh. Ka Nusantara, prangko téh diwanohkeunana ku pamaréntahan Hindia Walanda dina kaping 1 April 1864. Ieu prangko –anu mimiti lumaku di Nusantara téh, dijieunna di Amsterdam tur dicitakna di Utrecht, meunang ngararancang Johann Wilhelm Kaiser. Jumlahna, dua juta lembar prangko.

Warna prangko na, beureum anggur. Wangun-na, pasagi. Di tengahna aya gambar konigin –raja Willem III, luhureun gambar aya tulisan “10 cént”, sedengkeun handapeun gambar aya tulisan “postzegel”. Beulah kéncaeun éta gambar, aya tulisan “Néderl”. Katuhueun gambar, aya tulisan “Indie”. Sakuriling sisina ieu prangko munggaran téh, henteu perforasi alias hentu rérégéan –sakumaha umumna prangko. Mangsa harita, nagri Walanda dikawasa ku Willem Alexander Paul Frederik Lodewijk van Oranje-Nassau ti taun 1849 dugi ka 1890. Kaping 23 November 1890, Raja Willem III pupus. Tahta diwariskeun ka siwina, nya éta: Wilhélmina –anu harita yuswana nembé 10 taun.

Prangko Dai Nippos Yubin Kyoku

Citak tindih "Dai Nippos Yubin Kyoku"

Mangsa Jepang ngaranjah Nusantara –Walanda serah bongkokan 8 Maret 1942, persediaan prangko Walanda ngaleuya kénéh. Ku lantaran prangko anyar acan kaburu dicitak, antukna mah prangko-prangko heubeul ieu, masih kénéh digunakeun –kalayan ngabubuhkeun citak tindih anu ngagunakeun huruf Jepang. Citak tindih ieu, ngamuat tulisan: “Dai Nippos Yubin Kyoku”. Gambar-gambar cap na, rupa-rupa. Kaya-kayaning: binatang; palang; jeung jangkar. Maké citak tindih téh, umurna henteu lila. Taun 1943, mimiti diterbitkeun prangko-prangko Jepang anu maké gambar: bola dunya kalayan peta karajaan Jepang; munding anu keur ngawuluku; basisir sagara; jeung sajabana.

Prangko Memperingati Setengah Tahun Merdéka

Saréngséna Proklamasi Kamerdékaan, oper-alih kakawasaan henteu berjalan mulus. Soldadu Jepang henteu mikeun kakawasaan jeung pakarang perangna ka Indonesia, sok padahal maranéhna téh apanan geus serah bongkokan ka sekutu dina kaping 15 Agustus 1945. Katurug-turug deuih, Walanda ping 29 Séptember 1945 badarat di Jakarta –beuki nambahan paciweuhna kaayaan.

Prangko Memperingati Setengah Tahun Merdeka

Tina jihad filateli, kaayaan mangsa harita kawilang unik –lantaran aya layanan pos anu diselenggarakeun ku dua nagara. Di dayeuh-dayeuh anu direbut ku Walanda, layanan pos ngagunakeun prangko: Néd-Indie. Sedengkeun di wewengkon-wewengkon anu dikawasa ku RI, layanan pos ti Djawatan PTT –Pos, Telegrap, dan Telepon ngagunakeun prangko Indonesia. Mangsa harita, prangko munggaran anu dicitak ku Pamaréntah Républik Indonesia téh, nya éta: prangko “Memperingati Setengah Tahun Merdéka”. Taun 1946 –sataun sanggeus merdéka, pamaréntah RI nerbitkeun prangko séri “Revolusi”. Dicitakna di Jakarta, kalawan henteu maké pangrapet.

Si Keretas Ajaib

Lamun ditengetan tur ditilik-tilik kalawan taliti, saenyana prangko téh kaasup barang anu “unik”. Disebut unik téh, salian ti gunana pikeun ngagampangkeun ngirim surat, ogé ku bentuk wangunna. Nepi ka dangeut ayeuna, jigana kanyaho masarakat kana prangko téh, wangunna pasagi opat. Padahal, bentuk prangko téh henteu sarua kabéh modél kitu. Aya ogé, anu buleud jeung juru tilu. Sedengkeun kaunikan séjénna, prangko téh teu bisa dicitak sagawayah ku saha baé jeung iraha baé. Lembaga anu husus nyitak prangko di Indonésia, nya éta Perum Peruri –Percétakan Uang Républik Indonésia. Ku kituna, kapentingan katut kalungguhan prangko téh bisa disaruakeun jeung duit. Hal ieu nuduhkeun, yén prangko téh kaasup: “barang hargaan”. Sabagé keretas anu “hargaan”, nyitak prangko téh teu béda jeung nyieun duit keretas. Prangko na dirancang husus, sangkan taya anu malsukeun. Salahsahiji carana, nya éta maké “tanda cai” di tukangeun gambar keretas. Keretas anu digunakeunana ogé lain keretas samanéa, tapi keretas husus.

Filateli

Filateli –tina basa Yunani: “philos” (babaturan) jeung “ateleia” (bebas waragad), anu beuti hartina nya éta: “ngabébaskeun babaturan tina waragad pos”. Wujud “ngabébaskeun waragad pos” téh, ku cara: némpélkeun prangko dina amplop sabagé “bukti pembayaran”. Satuluyna, sabagé bukti pelunasan, pihak pos bakal méré tanda ku “cap tanggal pos”. Kiwari, harti filateli téh nunjukkeun kana kagiatan kalangenan jalma anu sok ngumpulkeun atanapi ngoléksi prangko. Numutkeun sajarah, anu munggaran ngumpulkeun prangko téh nya éta: Dr. Gray –pajabat museum Inggris. Anjeunna néangan prangko ngaliwatan The London Times, taun 1841. Nanging istilah filateli ieu, sabenerna mah kakara mucunghul taun 1864. Nya, M. Herpin –tukang ngumpulkeun prangko ti Perancis anu ngenalkeun istilah “philateli” ngaliwatan karangan anu judulna: Bapteme –diterbitkeun dina majalah Collectionneur de Timbres Poste, 15 Novémber 1864.
Mekarna jaman, mawa pangaruh kana karesep jeung kamonésan jalma. Anu raket patalina jeung prangko, nya éta: ngumpulkeun jeung ngoléksi prangko –anu biasana disebut: filateli. Ku jalan resep ngumpulkeun jeung ngoléksi prangko, sahenteuna bakal apal tur weruh kana: sajarah bangsa; kabeungharan alam; tokoh; jeung sajabana –lantaran dina prangko téh, loba gambar-gambar anu aya patalina jeung éta. Cindekna mah, urang bakal apal ka lemah cai sorangan –katut unak-anikna ngaliwatan “maca prangko”. Komo lamun bari ngumpulkeun prangko ti mancanagara mah, kaweruh téh bakal nambahan.

Keur “manukna” mah, ngoléksi prangko téh tangtu bakal ngadatangkeun kasenangan –malah mah: reueus. Minangka kalangenan, ngoleksi prangko ogé bisa ngaleungitkeun rasa stréss. Keur barudak sakola mah, kagiatan filateli téh bisa dijadikeun kagiatan pikeun ngamangpaatkeun waktu di luar jam sakola. Salian ti éta, bakal numuwuhkeun sikep disiplin. Kituna mah kaharti, sabab ngoléksi prangko téh perlu katalitian –teu meunang léléwodéh tur jorok.

Harga hiji prangko bakal leuwih mahal, lamun prangko na geus arang langka –teu sumebar deui di masarakat. Komo, prangko anu geus puluhan taun ka tukang mah. Sok aya kabéjakeun, yén harga prangko anu ditawar téh, méh sarua jeung harga mobil méwah.

***