ada Domba Garut di Istana Bogor

Domba Garut merupakan simbol kebangkitan ekonomi kerakyatan, meskipun dagingnya selama ini menjadi “Kambing Hitam” bagi segala penyakit kolesterol dan darah tinggi.

Presiden Joko Widodo bersama parapemenang Kontes Domba Garut dan Kambing

Piala Kemerdekaan RI

Sabtu tanggal 27 Agustus 2016 pagi, suasana Istana Kepresidenan Bogor dan Kebun Raya Bogor tampak berbeda. Pagi itu, lebih dari 700 domba dan 700 peternak berkumpul mengikuti “Kontes Domba Garut dan Kambing” yang digagas langsung oleh Presiden Joko Widodo dan diinisiasi oleh Himpunan Peternak Domba dan Kambing Indonesia (HPDKI). Selain memperebutkan Piala Kemerdekaan, kontes itu juga menyediakan uang pembinaan yang mencapai puluhan juta rupiah bagi parapemenang. Presiden sengaja menggelar Kontes Domba Garut dan Kambing di Istana Bogor, untuk memberikan pesan, bahwa: Domba Garut merupakan “simbol kebangkitan ekonomi kerakyatan”, sekaligus memperingati Hari Lahir Peternakan dan Kesehatan Hewan yang ke-180 yang diperingati tanggal 26 Agustus-26 September setiap tahun –ke-180, dihitung dari saat Pemerintah Hindia Belanda menerbitkan plakat pelarangan pemotongan sapi betina produktif pada hari itu.

Ada empat kategori yang akan dikonteskan dalam ajang tersebut, yakni: Raja Pedaging, Raja Petet, Raja Kasep, dan Ratu Bibit.

kategori Raja Pedaging, memilih domba yang paling banyak menghasilkan daging.

kategori Raja Petet, memilih domba yang berusia remaja namun berpotensi menjadi pejantan yang menghasilkan daging berkualitas.

kategori Raja Kasep, memilih domba yang berbadan kekar, bertanduk bagus, berbulu halus dan memiliki kondisi kesehatan prima.

kategori Ratu Bibit, memilih domba betina yang mampu menghasilkan anakan berkualitas dan berpotensi memiliki daging yang baik.

Kontes Domba Garut dan Kambing di Istana Bogor

Plakat 26 Agustus 1836

Kesadaran tentang arti penting keamanan produk pangan asal hewan, secara historis sudah dimulai jauh sebelum Indonesia merdeka. Untuk kepentingan operasi militer Belanda (penanganan kesehatan kuda kavaleri dan pengawasan makanan asal hewan) dikirim dokter hewan pertama asal Belanda KA Copiters pada 1820. Kemudian dilanjutkan dengan pengaturan tentang peternakan dan kesehatan hewan pada zaman Pemerintahan Hindia Belanda dengan menerbitkan Plakat pada 26 Agustus 1836 tentang Larangan Pemotongan Sapi Betina Produktif, yang mengatur: (1) pemotongan hewan betina bertanduk, dan (2) lalu-lintas ternak antardaerah untuk pencegahan penyakit menular. Adanya pengaturan lalu-lintas ternak asal daerah terbukti sangat penting, karena terbukti wabah penyakit hewan menular pernah terjadi, seperti: (1) penyakit Septichenia Epizooticae (ngorok) pada 1884; (2) penyakit Anthrax (radang limpa) 1884; (3) penyakit Aptae Epizooticae (mulut dan kuku) 1887; dan (4) penyakit Rinderpest (sampar menular) tahun 1897. Pada tahun 1936, Pemerintah Hindia Belanda juga menerbitkan Staatsblad Nomor 614 Tahun 1936 tentang Pelarangan Pemotongan Sapi Betina Produktif –dan beberapa Ordonansi yang masih digunakan di era Kemerdekaan. Selanjutnya sejarah mencatat bahwa pembangunan peternakan di negeri ini, diatur oleh beberapa perundang-undangan, yaitu diantaranya: di masa Orde Baru, lahirnya Undang-Undang Nomor 6 Tahun 1967 tentang Pokok-pokok Peternakan dan Kesehatan Hewan, serta di era Reformasi yaitu ditandai lahirnya Undang-Undang Nomor 18 Tahun 2009 tentang Peternakan dan Kesehatan Hewan –yang kemudian direvisi oleh Mahkamah Konstitusi atas beberapa pasal melalui keputusan MK Nomor 137/PUU-VII/2009. Dari peristiwa-peristiwa di atas, maka pada Tanggal 26 Agustus 1836 telah dipilih sebagai Hari Lahir Peternakan dan Kesehatan Hewan dan mulai tanggal 26 Agustus 2003 yang lalu segenap masyarakat peternakan dan kesehatan hewan telah menandatangani Hari Lahir dan Bulan Bhakti Peternakan dan Kesehatan Hewan.

***

Hampura Simkuring

Budaya, cicirén hiji bangsa. Leungit budayana, bakal leungit ogé bangsana. Teu béda jeung “Kulonuwun” tina budaya Jawa atanapi “Horas” ceuk urang Batak, kecap “Sampurasun” dina budaya Sunda mibanda beuti harti: kudu silih-ajénan. Islam jeung Sunda, diucapkeunana ogé dina tarikan napas anu sarua. Taya pagedrug antara ajaran Islam jeung Sunda, iwal ti aya anu ngagedrugkeunana mah.

Etimologi

Kecap “sampurasun” mimitina diucapkeun ku nu rék nyémah atawa ku anu rék natamu. Hareupeun panto, anu rék nyémah téh sok ngucapkeun: Sampurasun !. Nu boga imah, biasana sok ngajawab: Rampés !. Ka béh dieu-eun, kecap sampurasun dipaké bubuka dina pidato –boh basa Sunda atawa pidatona maké basa Malayu. Diucapkeunana, sanggeus awéh salam –assalamu’alaikum warohmatulloh wa barokatuh. Ku kituna, di Tatar Sunda, bubuka pidato téh aya dua ucapan, nya éta: salam jeung sampurasun.

Aya anu nyebutkeun kecap “sampurasun” téh, asalna tina kalimah: sampurna ning ingsun –hartina: sampurnakeun diri urang. Ngan tina jihad élmu pangaweruh, éta kalimah téh tacan kapanggih jujutanana –leuwih deukeut kana: kirata (dikira-kira sangkan nyata). Atuh, ti mana asalna kecap sampurasun ?

Dina Kamus Umum Basa Sunda anu dikaluarkeun ku Lembaga Basa & Sastra Sunda, kecap sampurasun téh hartina: punten atawa pangapunten, ucapan nu rék nyémah. Numutkeun kamus basa Jawa Kuna-Inggris anu disusun ku Zoetmulder –Old Javanese English Dictionary, kapanggih entri: sampura; sampuri; sinampura; jeung sinampuri. Sedengkeun dina kamus Kawi-Indonesia susunan Prof Dr S Wojowasito, nétélakeun yén entri “sampura” téh hartina: dimaafkan, diampuni –mun dina basa Sunda mah: dihapunten, dihampura. Ngan di masarakat Sunda mah, kecap sampura téh ditambahan “sun”, jadi: sampurasun. Sedengkeun “sun” atawa “ingsun” dina kamus Kawi-Indonesia, hartina: saya –abdi; simkuring (kecap ganti munggaran). Ku kituna, tina jihad étimologi –asal-usul kecap, sampurasun téh tina kecap: “sampura sun” atawa “sampura ingsun” –hartina: hampura simkuring.

Najan enya tina basa Kawi, tapi sampurasun geus jadi salahsahiji jati diri urang Sunda. Kecap sampurasun mangrupa tanda pangakuan, yén nu ngaranna jalma mah, teu lesot tina kaluluputan jeung kasalahan. Ku kituna, bisi ngabaribinan pribumi atawa ngaganggu, anu rek nyemah téh miheulaan ku: ménta dihampura. Kitu deui pribumi, sémah anu sampurasun téh dijawab: rampés –hartina: mangga; sami-sami ngahampura. Cindekna, silih-hampura ngaliwatan sampurasun-rampés, nadeskeun yén budaya Sunda téh “mutiara budaya” anu euyeub ku: norma; étika; jeung tatakrama anu luhung ajénna. Teu pabéntar jeung agama katut darigama.

Tatakrama

Kecap sampurasun, mangrupakeun banda budaya “maha-karya” karuhun Sunda. Banda budaya, lain pusaka, tapi mangrupa pakakas pikeun nyampurnakeun perangkat hirup lahir jeung batin. Banda budaya ogé, lain kudu dipuja didama-dama, tapi kudu dipulasara –sabab di jerona, euyeub ku ajén-inajén luhur. Sampurasun, hiji ungkara sangkan dina ngalaksanakeun pagawéan, leuwih ti heula kudu nyucikeun diri jeung ngaberesihan rereged késang dunya anu nyangkaruk dina diri.

Unggal sélér bangsa, geus tangtu mibanda budaya anu khas. Tina budaya, aya tutungkusan anu euyeub ku ajén-inajén titinggal ti luluhur atawa karuhunna. Tutungkusan atawa tali-paranti ti karuhun Sunda ieu, diwadahan dina waruga budaya jeung dibungkus ku silib tur siloka. Budaya dijadikeun “pager” -na kapribadian, keur pamageuh adeg-adeg jeung jadi alat pikeun ngalemeskeun budi. Salahsahiji dina budi pekerti, nya ilaharna sok disebut: tatakrama.

Tatakrama rék nyemah atawa rék pidato –najan ka anu karék panggih ku ménta dihampura heula, éta téh mangrupakeun tanda pangakuan: yén anu ngaran jalma mah, teu lésot tina kaluluputan. Sabenerna, ménta dihampura ka sasama, perlu rajeun dipilampah. Sangkan –boh salila hirup, boh sabada ninggalkeun alam ramé urang Sunda, teu kabeungbeuratan ku dosa atawa kasalahan ka papadana.

***

Nitenan Lirik Lagu Sunda

Upami niténan lirik atanapi rumpaka nu sok diaranggo dina lagu-lagu kawih, sanaos henteu seueur, nanging aya hal-hal anu matak “ngahudang kapanasaran”. Aya kecap atanapi ungkara, nu sesah ngahartoskeunana. Kaéndahan hiji lagu, bakal langkung karaos upami dikiatan ku lirik. Ngajiwaan lagu ogé kedah disarengan ku ngajiwaan lirik-na, margi lirik sareng lagu téh sasat teu tiasa dipisahkeun, kedah gumulung ngahiji. Dupi ngajiwaan lirik atanapi rumpaka, tangtosna ogé upami kekecapan nu aya dina lirik téh, tétés sareng teges hartosna.

Sateuacanna simkuring seja tamada, wiréh ieu pedaran téh tangtos seueur kakirang –tetebiheun tina sampurna mah. Conto kasus-na éstuning basajan pisan, kadar dipilihan tina lirik atawa rumpaka lagu nu sok kakuping sadidinten. Ambahanana rumaos heureut teuing, henteu kabujeng niténan lirik atanapi rumpaka lagu jaman kapungkur. Nya kitu deui perkawis sistematika sareng métoda-na, tebih tina nyugemakeun. Teusing nganggo métoda anu harib-harib ilmiah, mung nganggo métoda maca –sakadar kénging bucu-baca, tansah tawakupna. Nanging sok sanaos kitu, mugi-mugi ieu “pedaran goang” téh, mamanawian aya mangpaatna –sakirang-kirangna bahan émutaneun sugri anu aya patalina sareng sabudeureun lirik atanapi rumpaka lagu-lagu Sunda.

Wawacan jeung Guguritan

Sadayana sami uninga wiréh anu disebat wawacan téh, nya éta: karya sastra anu mangrupi “carios panjang anu dikarang nganggo wangunan pupuh”. Ku margi carita, atuh tangtos anu dipentingkeunana ogé nya éta perkawis “lalakon” na. Sakaterang mah, wawacan téh dikarangna ku para-ahli basa. Ku margi kitu, atuh munasabah upami basana ogé basa anu “nyakola”. Jabi ti éta, parapangarangna ogé kalintang pengkuhna kana aturan-aturan pupuh –babakuna perkawis guru-lagu sareng guru-wilangan, ngaruntuykeun ti pupuh ka pupuh. Nanging, nya kitu. Rupina mah ku pengkuh-pengkuhna kana atutan guru-lagu sareng guru-wilangan, sakapeung rajeun kapendak kecap-kecap anu “kapaksa” diteukteukan, sapertos: kecap jero jadi jro; kecap para jadi pra; kecap iatna jadi yatna; sareng kecap bupati jadi bupatos atanapi tumenggung. Hal sapertos kieu téh, kapendak ogé dina lirik –dangding lagu tembang: “na iraha rék kauntun..” (Kinanti). Kecap “na” tangtosna gé neuteuk tina kecap “naha”. Kitu deui dina: “sumiriwik kadi walik..” (Dangdanggula). Kecap “kadi” kenging neukteuk tina kecap “kadya”. Neukteukan kecap sapertos kitu téh –sapanjang henteu matak ngarobih harti kecap, ku émutan mah henteu lepat-lepat teuing. Jabi ti éta, ku anu telik niténan mah rajeun sok kapendak hal-hal anu karaos “teu patos logis”. Sapertos dina guguritan: warna-warni lauk émpang.. (Wawacan Rengganis). Cenah lauk lalawak sareng julung-julung mah, sanés jenis lauk-kukut nu sok aya di balong –émpang nanging lauk-jarah anu ilahar ayana di walungan. Rupina kitu téh, duméh pangarang ngaraos “kapaksa” kumargi nojo teuing kana aturan guru-lagu/guru-wilangan antanapi purwakanti. Dupi anu aya patalina antawis wawacan sareng lagu –babakuna tembang, kirang lakung kieu: Puluhan taun anu kalangkung, di Pasundan kantos rada haneuteun ku seni maca wawacan ku cara ditembangkeun. Ieu kasenian téh, disebatna: seni mamaca atanapi seni macapat. Ieu kasenian téh, mangrupi hiburan –ilaharna dina opatpuluh dintenna anu orokan. Hanjakal ieu kasenian téh, parantos langka pisan kakuping –rupina bareng sareng lus-lesna karya sastra wawacan tina kahirupan masarakat Sunda.

Upami wawacan mangrupi carios panjang anu winangun dangding, guguritan mah rupina tiasa dipapandékeun kana: “carios pondok anu didangdingkeun”. Teu patos seueur, dangding anu dibantun tina guguritan nu sok dianggo bahan tembangkeuneun téh. Utamina, mung genep atanapi tujuh pada –tina 22 pada Dangdanggula Guguritan “Laut Kidul”. Dupi perkawis basana –ku margi guguritan gé masih karya bujangga kénéh, rupina salangkung mah taya cawadeunana.

Perkawis kecap “lagu” –anu dina ieu pedaran kapaksa rada sering kasebat, sawatawis katerangan anu kapendak téh diantawisna, kieu: numutkeun Kamus Umum Basa Sunda LBSS, anu disebat lagu téh nya éta: “turun-naékna sarta panjang-pondokna sora dina maca, nembang, ngaji jste.”. Numutkeun Kamus Istilah Karawitan Sunda (Atik Sopandi, S.Kar): “Lagu-susunan nada yang disusun sedemikian rupa sehingga indah dan enak didengar. Susunan ritme biasa juga disebut lagu”. Kanggo ukuran wangenan –définisi, katerangan perkawis kecap lagu dina éta dua kamus téh, kaétang parantos nyekapan. Dina hartos anu basajan, nembang sareng ngawih téh sami sareng “ngalagu”. Atu béh dituna, teureugeus atanapi lentong dina sasauran ogé masih kénéh mangrupi lagu. Cindekna mah, anu disebat lagu téh: “mélodi anu dikuniangkeun ku sora, boh sora mahluk atanapi sora waditra. Aya sora –sada waditra anu parantos tétés mélodina –sapertos: kacapi; suling; piano, aya ogé sora anu mangrupi “desah” –sapertos sora kendang.

Lirik Lagu

Kecap “lirik” anu dina ieu pedaran bakal sering disebat, numutkeun Kamus Istilah Sastra anu disusun ku Drs. Iskandar Wasid, M.Pd. “Asalna mah (di Yunani) lirik téh (rumpaka) lagu pikeun marengan waditra petik anu ngaranna lyre (sabangsa kacapi leutik, ditabeuhna bari diakeup). Kiwari digunakeun pikeun ngaran puisi pondok, henteu ngawujud carita; anu dihariringkeun ku saurang. Eusina mudalkeun rasaning ati, bingbangna rasa jeung pipikiran. Monolog, nyorangan, bangun jauh panineungan. Ku lantaran ngayun emosi, jadi halon wirahmana, sada nu ngahariring. Puisi lirik nya éta puisi anu kitu sipatna”.

Dina Kamus Istilah Karawitan kénging Atik Sopandi, S.Kar. henteu kapendak katerangan anu togmol nerangkeun harti kecap “lirik”. Aya ogé kecap “rumpaka”, anu kateranganana: “Sa’ir atau kata-kata dalam penyajian nyanyian, sebagai penjelasan dari tema lagu, lirik lagu”.

Lirik téh, aya dua rupi: Lirik Sandingan sareng Lirik Sanggian. Lirik Sandingan, nya éta: puisi –tiasa mangrupi dangding; sisindiran; atanapi wawangsalan anu parantos nyampak tur tiasa ditembangkeun atanapi dikawihkeun dina lagu naon baé –dina hartos, henteu matok dina hiji lagu. Dangding-dangding dina tembang, umumna mah kalebet lirik sandingan. Contona: Guguritan “Laut Kidul kabéh katingali”, tiasa ditembangkeun dina sababaraha lagu –kaya-kayaning: Bayubud; Kentar Ajun; Kentar Cisaat; jeung Mangari. Nya kitu deui wangunan sisindiran jeung wawangsalan, sering dianggo dina lagu-lagu kawih tur henteu matok dina hiji lagu. Sedengkeun anu disebat Lirik Sanggian, nya éta: puisi anu ngahaja didamel mung kanggo hiji lagu. Puisi pantun dina tembang Cianjuran, sapertos: “Burudul ménak ti kidul…” atanapi “Sampiung ngapung ka manggung…”, éta kalebet Lirik Sanggian –dina hartos, lirik atanapi rumpakana mung tiasa dikawihkeun dina lagu anu parantos tangtu, sasat teu tiasa dianggo dina lagu sanésna.

Kanggo sawatawis lagu –babakuna lagu-lagu kawih anu nganggo patokan lagu-lagu klasik sapertos Kulu-Kulu; Catrik; sareng Sénggot, ku margi lagu-laguna parantos nyampak, lirik téh anu nuturkeun lagu. Janten, cekap milarian lirik anu diluyukeun kana lagu –biasana lirik anu mangrupi sisindiran. Nanging sawangsulna, aya sawatawis juru sanggi anu ngadamel lagu-na téh ku margi parantos aya lirik-na, contona: Mang Koko ngadamel Lagu: Kembang Tanjung Panineungan; Samoja; sareng Malati di Gunung Guntur, nganggo lirik atanapi rumpaka anu parantos aya –kénging Wahyu Wibisana.

Tina paniténan anu salangkung, katingal, yén “basa sedeng” langkung seueur dianggo lirik. Sedengkeun “basa lemes”, mung dianggo dina lirik atanapi rumpaka anu ngagambarkeun “hubungan” sareng Nu Maha Agung atanapi dianggo dina lebah ngageuri ka bébéné/beubeureuh –naha ieu aya patula-patalina sareng anggapan, wiréh lalaguan tembang mah perbawana romantis?.

Panasaran

Lirik atanapi Rumpaka dina Lagu Tembang:

Salajengna, upami niténan lirik atanapi rumpaka nu sok diaranggo dina lagu-lagu tembang –sanaos henteu seueur, osok aya hal-hal anu ngahudang kapanasaran –wiréh teu acan kapendak papayanana, diantawisna:

Kecap “Narangtang”. Dina seni tembang Sunda, anu disebat narangtang téh nya éta pasieup sateuacan lagu Papantunan atanapi Jejemplangan. Ilaharna, di-vokal-an “Daweung ménak Pajajaran” –sateuacan lagu Papantunan, atanapi “Nyukcruk parung meulah bantar” –sateuacan lagu Jejemplangan. Jabi ti éta, kecap narangtang ogé kapendak dina lirik lagu Papatét Ratu sateuacan lagu Pangapungan: “Nilik langit narangtang méga, nojér ka bagal buana, bari néngkép indung suku…”. Dina ungkara ieu, kecap narangtang sapertos kecap pagawéan. Upami leres kecap pagawéan, naha asal kecapna téh: tangtang; nangtang; atanapi narangtang ?

Kecap “Sampiung”. Dina lirik lagu Pangapungan, kecap sampiung téh diréndéngkeunana sareng kecap “ngapung”: sampiung ngapung. Kecap sampiung, jiga “sahartos” sareng kecap “biur”: biur ngapung. Malihan ka ayeunakeun mah, bet sok kakuping kecap: bur sampiung.

Kecap “Papon”. Ieu kecap papon téh kapendak dina lirik lagu Balagenyat: “Pondok dipitali papon, panjang dipitali korang, dijeujeut dijieun koja…”. Sanaos ieu kecap téh mung sakadar bagian tina cangkang sisindiran –fungsina mung nyadiakeun sora atanapi purwakanti kanggo eusi, nanging dina kamus, ieu kecap téh teu aya.

Kecap “Purug”. Dina Kamus Umum Basa Sunda LBBS, kecap purug téh katerangan hartosna sami sareng kecap “bangen”. Kecap purug téh kapendak dina lagu Rajamantri: “Nyucruk purug ka Cicurug, salah jalan ka Sinagar…”. Rupina, ieu ogé bagian tina cangkang sisindiran –mung hanjakal, cangkangna teu kapendak.

Kecap “Suriapati”. Duka kumaha kedah nyeratna, naha suriapati atanapi suria pati. Ieu kecap téh kapendak dina lirik nu sok dianggo ku lagu Papatét: “Nyanggakeun balungbang timur, nyanggarakeun suria pati…”. Nya kitu, ieu kecap téh teu acan kapapay naon hartosna atanapi naon maksadna.

Kecap “Sambut”. Duka naon hartosna kecap sambut dina ungkara: “Barabat sawidak deupa, rup ku sambut rap ku lemah…” (Pangapungan). Asa leuheung kénéh upami: rup “kasambut” atanapi rup ku “simbut”.

Kecap “Lentong” sareng “Lentang”. Dina lagu Pangapungan: “Lentong sagedé papatong, lentang sagedé bangbara…”. Ieu kecap téh, naha sakadar kanggo “ngudag” purwakanti atanapi aya hartosna?

Kecap “Miloko”. Dina lagu Papatét, aya lirik anu kieu: “Nya pondok meunang miloko, panjang meunang ngungang-ngungang…”. Teu kapapay naon hartosna miloko, ku margi dina sadidintenna ogé tara pisan kakuping.

Kecap “Sumawut” atanapi “Sumuwuk”. Ieu dua kecap téh, kapendak dina lagu Pangapungan: “Kadingdingan indung peuting, kahalangan kilat panjang, sumawut (sumuwuk) kadi bincarung, sumiripit kadi walik..”. Saupami sumawut asalna tina kecap “sawut” –anu hartosna: kulit ipis tina sisikian, sareng sumuwuk tina kecap “suwuk” –hartosna: tambahan menu/kadaharan sangkan téréh lintuh, atuh rada sesah kumaha ngahartoskeunana.

Jabi ti éta, aya lirik atanapi rumpaka anu basana téh sanés basa Sunda, nanging kaanggo pisan ku tukang tembang mah, sapertos dina lagu Langendria:

“Lélo-lélo wus turu wong ayu sun senggarani, balingbing uwoh widoro kang dadi ceremeng ati, kadal ijo wis mengkali, kadal alit wis mengkajang, cecak anak gigir mami, siwur tukung kawulo ambruk mring diko..”.

Duka leres duka henteu ieu téh basa Jawana, atuh ngucapkeun sareng nyeratna oge duka leres duka henteu deuih –mana komo hartosna mah, sasat poékeun.

Lirik atanapi Rumpaka dina Lagu Kawih:

Upami lalaguan kawih ka ayeunakeun, karaosna dinamis ritmis sareng komunikatif. Hal ieu téh ku margi dirojong ku lirik atanapi rumpaka anu basana rélatif gampil kahartos. Nanging sok sanaos kitu, teu kirang-kirang basa sareng ungkara anu ngahudang kapanasaran. Contona: “Lagu urang boga teuteup ngagalindeng…” (Amparan Lalakon). Ngabandingkeun “lagu” sareng “panon”, teras nu kumaha ari “teuteup ngagalindeng” téh –henteu gampil kahartosna. Terasna deui dina: “Keur reureuh ngayeuh kadeudeuh…” (Geter Panineungan). Ieu ungkara téh, tojo teuing kana purwakanti –dugi ka maksadna jadi samar-samar. Kumaha peta anu “ngayeuh kadeudeuh” téh. Teras: “Indung peuting ngahariring…” (Rundayan Dalingding Tresna). Ieu nganggo personifikasi anu teu ilahar, biasana ogé: angin ngahariring.

Mémang leres, henteu gampil malibirkeun ungkara téh. Jabi ti kedah tapis dina milih sareng ngalarapkeun kecap, tangtosna deui bari kedah luyu sareng jamanna. Basa –minangka bagian tina budaya, robih-robih sareng nambihanana ngiring kana galar-gilirna jaman. Kalayan henteu gaduh maksad ngalalangkungan para-ahli rumpaka, ieu pedaran téh mung sakadar numutkeun ukuran “penikmat” seni wungkul. Tansah tawakupna.

***

tina Ritual kana Sosial

Seni tari téh mangrupa média komunikasi, anu ditembrakkeun ngaliwatan gerak ku jalan ngandelkeun waruga manusa minangka alatna. Ari asal-muasalna mah, manusa téh perelu ngayakeun komunikasi jeung kakuatan goib di saluareun dirina, demi keur nyalaraskeun dirina jeung lingkunganana dina raraga mertahankeun hirupna. Arwah karuhun jeung kakuatan goib anu matuh dina: batu; kayu; huluwotan cai (kaabus sasatoan), anu bisa dipaké cukang pikeun komunikasi ngaliwatan tari. Ibing Sunda anu ngandung ajén-inajén karamat (ibing ritual), kiwari ngésér kana ibing nu ngandung anjén-inajén pergaulan atawa tongtonan (ibing sosial). Ajén-inajén ibing karamat dina upacara-upacara adat karuhun, ngésér kana ibing hiburan dina pésta hahajatan. Ku kituna, ibing nu asalna diigelkeun keur ngabeberah anu ngibingna sorangan téh, atuh ari brasna mah, jadi diréka-réka pikeun pintonkeuneun di hareupeun balaréa. Ibing Sunda anu asalna tumuwuh di padésaan téh, kiwari mah mekar di pakotaan téh keur lalajoaneun.

Ibing Ritual

Di Tatar Sunda kiwari masih bisa kasaksian –di sagigireun tari Sunda anu ngabogaan ajén-inajén tongtonan jeung hiburan téh, aya tari anu masih kénéh ngandung ajén-inajén karamat –sakral. Diantarana, anu ilahar dipilampah dina “Upacara Ngaseuk” di kalangan masarakat Kanékés –nu ku balaréa mah leuwih dikenal salaku masarakat Baduy. Maranéhanana ngayakeun komunikasi ka Dangdayung Trusnawati atawa Déwi Sri –minangka nu ngawasa paré katut pepelakan séjénna, maké média “komunikasi” anu wujuding: Tari Ngalage –dipirig ku angklung, dibarung ku kawih. Ngibing bari ngurilingan Pupuhunan ieu téh, ditujulkeun ka Nyai Sri. Kitu deui di wewengkon Priangan –saperti di Rancakalong Sumedang, masih kénéh kapanggih tari Sunda keur ngareuah-reuah upacara-upacara penting –acara: Sérén Taun, Mitembeyan Panén, Ngaruat, Rebo Wekasan, jeung sajabana. Éta tarian téh dibéré rupa-rupa jujuluk, aya nu nyebut: Tari Sampiung –pédah aya lagu pangiring nu ngaranna Sampiung, aya ogé anu nyebut: Ibing Ngékngék –pédah waditra pangiringna ku Tarawangsa anu ku maranéhna disebut Ngékngék. Kitu deui di pakidulan Ciamis, aya Ibing Ronggéng. Nyai Ronggéng téh minangka janggélékna personifikasi Putri Samboja anu mingpin sabubuhan lalaki dina raraga nyusun kakuatan pikeun males pati pédah salakina aya nu maténi, jeung keur mertahankeun wewengkonna tina serbuan bajo –bajag laut. Ieu ibing téh, tungtungna mekar jadi Ketuk Tilu –minangka ibing pergaulan.

Lebah dieu, urang Sunda téh meujeuhna nganuhunkeun ka paraluluhur, patali jeung geus ngarundaykeun seni anu ka dieunakeun jadi bibit buit tradisi kahirupan urang Sunda.

Ronggeng Gunung

Ibing Sosial

Sagala rupa gé di ieu dunya téh teu aya nu cicing, tapi salawasna teu weléh bagerak. Ku kituna, tradisi ogé teu weléh mekar. Atuh dina kaitan “komunikasi” na ogé, nya kitu deui ngilu mekar. Kamekaran –atawa sebut waé: pergéséran ajén-inajén ibing karamat dina upacara-upacara adat karuhun, ngésér kana ibing hiburan dina pésta hahajatan. Cindekna mah, ibing nu tadina jadi média komunikasi jeung nu goib, ngajanggélék jadi média komunikasi antarmanusa. Salin jinisna ibing ritual kana ibing sosial téh, aya patula-patalina jeung modernisasi. Sarat-sarat keur mepekan ajén-inajén sangkan leuwih punjul, nungtut dilarapkeun sangkan leuwih sampurna. Ti mimiti gerak jeung papakéan –kaabus masieup anu ngaribingkeunana. Dina hal ieu, teu carang anu lalajo ogé milu meunteun jeung milu méré saran pikeun nyampurnakeun.

Tari Wayang, disangling deui ku perwatekan anu diluyukeun kana perwatekan carita wayang. Antukna, lahir Ibing Wayang jeung Ibing Topéng. Atuh kabeungharan gerakna beuki euyeub, luyu jeung perwatekan nu jadi kasangtukangna. Bréh baé wujud gerak jeung sikep ibing anu mandiri, dibarung ku: wanda; sari; katut alur, binarung jeung kaparigelanana. Kitu deui, dituturkeun ku panyalarasan gending iringanana katut anggoan jeung sagala rupaning pancarakenna.

Ibing Topéng, minangkana mah pangnyongcolangna diantara Tari Wayang. Di sagigireun kitu –saperti Ibing Topéng Babakan ti Cirebon upamana, teu weléh jadi pamatri dina saban upacara hahajatan –di sagigireun nanggap wayang kulit. Kitu deui, sok dipaké mirig upacara Ngunjung di makam luluhur. Keur anu ngaleukeunan ngulik mah, aya nu boga anggapan yén éta ibing téh ngandung ajén-inajén perlambang “siklus kahirupan” –dina saban perwatekan Ibing Topéng Babakan. Ari perlambang nu kakandung dina Ibing Topéng Babakan ieu téh, kaunggel dina: Tari Panji; Pamindo; Tumenggung; jeung Ibing Kalana, tur mancer kana cabang Ibing Keurseus ti Priangan ngaliwatan Ibing Lenyepan; Ibing Nyatria; Ibing Monggawa; jeung Ibing Ngalana. Ibing Keurseus téh, mangrupa hiji conto pamekaran ibing Sunda kana tahap anu leuwih hadé. Atawa beunang ogé disebut ngangsrod ka hareup, lain ngésér ka gigir. Dina mangsa kajayaanana –sabudeureun taun 1930-an, Ibing Keurseus téh geus ngalantarankeun ibing pria di Tatar Sunda leuwih daria –kajurung ku ayana ibing pasanggiri anu harita leuwih sohor disebut: Kongkurs Ngibing. Ngaliwatan éta pasanggiri, geus dibakukeun kriteria pameunteunan anu diwangun ku: Bisa; Wanda; Wirahma; Sari; jeung Alus –anu nyakup: kaparigelan, wirahma, panghayatan, katut kasalarasan sagemblengna.

Cabang séjeéna anu nyumber kana Ibing Wayang, nya éta ibing padikana R. Tjétjé Somantri –anu muncul taun 1950-an. Dicikalan ku Ibing Puja; Ibing Déwi; Ibing Anjasmara; Ibing Graéni; jeung Ibing Koncaran, anu nepi ka kiwari masih kénéh mangrupakeun “ibing poko” keur kalangan putri. Ari ibing keur kalangan putra, éta mah dimimitian tina: Ibing Samba; Ibing Panji; jeung Ibing Pamindo. Teu bisa dipungkir, yén R. Tjétjé Somantri téh geus mangrupa panyambung keur kalumangsungan ibing Sunda. Iwal ti kitu téh deuih, karyana geus ngalahirkeun “idiom-idiom” gerak minangka upaya keur ngarekahkeun, anu beuki dieu beuki pada naluturkeun –kaabus ogé lebah pirigan ibingna, anu geus ngalantarankeun daya tarik luar biasa.

Panutup

Sagala rupaning kamekaran katut ngagésérna ajén-inajén, geus karandapan. Nepi ka danget ieu mah kakarék nepi ka lebah jadi média komunikasi anu gumebyar pikeun ngahibur wungkul –acan nepi kana tujuan keur ngahudang pangalaman éstétik parapangajén. Sok sanajan anu disebut parapangajén sarupa kitu téh, can aya di kalangan masarakat.

Yén ibing Sunda mibanda asal-usul mandiri tur tumuwuh di tengah masarakat –lain ti golongan éksklusif, bisa ditinggal tina sababaraha istilah gerakan –anu teu sabaraha géséh tina hirup kumbuhna sapopoé. Upamana baé, aya gerakan anu disebut: du’um peuteuy; mesék roay; lélé ngosér jeung lélé nenggak; mujaér mundur; peucang kaanginan; gebés pacul; hayam kabuhulan; jeung réa-réa deui.

Sacara umum, teu aya gerakan anu ngagentak ngagunakeun tanaga nu kaleuleuwihi. Éstu basajan waé, tur walatra. Teu aya pamusatan di salah sahiji anggota badan, teu aya sikep anu nonggérak, teu aya réngkak anu tipepereket atawa mereketengteng –iwal ti dina Ibing Penca-na mah. Cindekna, teu aya nu méngpar tina gerakan sapopoé anu salawasna wajar teu dijieun-jieun.

Sok sanajan urang acan nepi kana tingkat kahirupan modern, teu aya salahna nataharkeun diri ka lebah dinya. Teu aya salahna deuih, upama urang mikirkeun ngadeudeukeutkeun tina kahirupan tradisi –sakumna anu geus diwariskeun ku karuhun ka alam modern anu kudu dihontal. Paréndéné kitu, teu kudu gurunggusuh rurat-rérét kana bahan-bahan pikeun ngotéktak téh ti paluaran. Tradisi tari Sunda ogé apanan acan mantep, loba kénéh lolongkrang pikeun henteu tipoporosé nyieun karya anyar anu justru ngabalukarkeun “ngarabut akar-jangkarna”. Akar katut bahan bakuna, geus nyampak. Anu rék ngagulang-gapér ibing, masih ngabogaan lolongkrang anu jembar kénéh pikeun ngedalkeun keretegna anu Nyunda.

***