Derenten Tamansari Bandung

Derenten Bandung, mibanda udagan jadi média: atikan; hiburan; rékréasi; ogé mikawanoh rupa-rupaning sasatoan. Salian ti éta, aya sarana pagelaran pintonan seni budaya. Anu dipiharep tina ieu pintonan, bisa numuwuhkeun kasadaran jeung rasa micinta lemah cai ngaliwatan budayana. Di ieu tempat, rupa-rupa tutuwuhan –flora jeung sasatoan –fauna, dimekarkeun jeung dipiara. Ngadumanis jeung udagan pikeun ngajaga kabeungharan tur kasaimbangan alam.

Bandoengsche Zoological Park

R. Ema Bratakoesoema

Derenten –Kebon Binatang Bandung, ditaratas taun 1930. Ngaran derenten, sabenerna mah serapan tina basa Walanda, nya éta: dierentuin –hartina: taman héwan. Ieu tempat anu perenahna di Jalan Tamansari Bandung, dikokojoan ku Bandoengsche Zoological Park (BZP) –nya éta, kumpulan warga anu sok miara tur mikaresep satwa. Dipokalan ku urang Walanda, Hoogland –Direktur Bank Dennis katut R. Ema Bratakoesoema –urang Sunda pituin, saterusna diresmikeun kalayan SK. Nomer 32 ku Gubernur Jénderal Hindia Belanda dina kaping 12 April 1933.

Ieu derenten anu legana 14 hektar téh, minangka gabungan tina dua derenten –anu aya di Cimindi jeung Dago Atas. Kalayan dirarancang ku Dr.W. Treffers, digabungna éta dua derenten téh pikeun nampung koléksi sasatoan anu mingkin nambahan. Dibarung ku pangwangunan sarana séjénna, ngadegna derenten Bandung mibanda udagan pikeun: mikawanoh sasatoan; rékréasi; hiburan; jeung jadi média atikan.

Dina mangsa Jepang datang ka Indonesia –taun 1942, kungsi teu kapalire. Hoogland sorangan, mulang ka nagri na –Walanda. Atuh, kantun R. Ema Bratakoesoema kuanjeun anu ngokolakeun derenten ieu. Kakara dibebenah deui tur jadi tempat tujuan wisata, dina taun 1948.  Dina awal taun 1957, Hoogland ngarongheap deui ka Indonesia –tapi manéhna geus teu aya minat deui pikeun ngokolakeun derenten. Inyana peupeujeuh ka R. Ema Bratakoesoema sangkan nuluykeun ngokolakeun ieu derenten, jeung ménta duit –urut kongsi ngadegkeun Taman Héwan. Paménta duit ti Hoogland, satékah-polah ditedunan ku R. Ema Bratakoesoema. Saréngséna nyumponan duit bagéan Hoogland, BZP dibubarkeun ku R. Ema Bratakoesoema –derenten jadi murni milik R. Ema Bratakoesoema, laju digénti jadi Yayasan Marga Satwa Tamansari –Bandung Zoological Garden, kaping 20 Fébruari 1957. Kalayan akta pendirian nomer 44 –sabagé Badan Hukum ti Notaris Tan Eng Kiam, katut diterbitkeun dina Lembaran Negara No. 96 tanggal 9 Novémber 1963, antukna ieu derenten téh ngaranna jadi: Kebun Binatang Tamansari Bandung.

Taun 1984, R. Ema Bratakoesoema, tilar dunya. Anjeunna amanat ka kulawarga, supaya seni “ketuk tilu”, kedah teras tampil tiap minggu-na di ieu derenten. Tangtu na gé, disagigireun keur mupusti jeung ngalestarikeun budaya Sunda, ogé pikeun ngahibur ka sakur anu ngadeugdeug ka ieu derenten.

Kiwari derenten Bandung –Kebun Binatang Bandung, nawarkeun ogé “mini botanical garden” anu ngagampar di lebakeun walungan Cikapundung. Pintonan seni budaya; koléksi sasatoan jeung tutuwuhan; didukung ku patempatan saperti lebak-lebak nyarangkédong, jadi pangirutan balaréa anu ti suklakna ti siklukna pikeun ngadareugdeug ieu derenten.

Kasenian Ketuk Tilu

Villa Mei Ling

Jubileum Park

Mangsa taun 20-an nepi ka médio 40-an, Kota Bandung dikenal ku sebutan: Kota Taman. Lain waé kusabab loba taman, tapi lantaran tata kotana ngacu kana konsép: Garden City –kota taman anu loba dianut ku nagara-nagara di Éropa. Taman-taman anu diadegkeun mangsa harita, diantara waé: Pieter Sijthoff Park; Izjerman Park; Molukken Park; Insulinde Park; Tjitaroem Plein; Oranje Nassau Plein; Tjilak Plein; Tjiboenjing Plantsoen; Tegallega; Lebak Gede; Alun-Alun; jeung Jubileum Park.

Villa Mei Ling di mumunggang Lebak Gede

Awalna, derenten ieu téh mangrupa “taman botani” di Kota Bandung, anu disebut: Jubileum Park –Taman Ulang Taun. Tempatna di sapanjang bagéan Kulon –Barat Huygensweg –Jalan Tamansari, nepi ka Wétaneun –Timur walungan Cikapundung. Juru simpang segi tilu, antara: Tjihampelaslaand –anu kiwari jadi lokasi derenten; Huygensweg –di Kiduleun derenten; jeung Lebak Gedé Barat –di Kalereun derenten, jadi wates aréal Jubileum Park. Lebak Gedé téh mangrupa lahan terbuka diantara: Dr. deGrootweg –Jalan Siliwangi; Huygenweg; jeung walungan Cikapundung –di tebéh Kulonna. Ikon panorama Lebak Gedé mangsa harita, nya éta: Villa Méi Ling –yasana arsiték FW. Brinkmann, taun1930. Villa Méi Ling anu di Lammingaweg –Jalan Sangkuriang téh, bogana Ang Eng Kan –juragan béas, kalayan maké gaya arsitéktur Art Deco.

Taman botani, diresmikeun dina taun 1923 keur memperingati Jubileum –jubilee: ulang tahun Ratu Walanda: Wilhelmina, anu ka 43 taun –Wilhelmina Helena Pauline Marie van Orange-Nassau; lahir 31 Agustus 1880 – tilar dunya 28 Novémber 1962 dina yuswa 82 tahun. Mangrupa hadiah ulang taun ti Pamaréntah Hindia Belanda, ka Ratu Wilhelmina. Kukituna, ieu taman botani téh dibéré ngaran: Jubileum Park. Prasasti Jubileum Park, diadegkeun ngajungkiring di juru segi tilu –Kiduleun taman botani. Prasasti ieu masih bisa kabireungeuh dibagian tukang kebon pembibitan tanaman hias dugi ka taun 1950-an mah, tapi kiwari, ieu prasasti téh ngahiang duka ka mana.

Rarancang awal Jubileum Park, nya éta: sabagé taman botani anu ngahimpun saniskara tanaman keras jeung tanaman hias. Tapi dina taun 1933, bagéan Kidul Jubileum Park dijadikeun  pikeun miara sato héwan. Hal ieu, anu nyababkeun fungsina robah jadi taman hewan. Di Jubileum Park anu robah jadi derenten téa, sasatoan koléksina téh kaya-kayaning: gajah Sumatra; badak Sumatra; harimau Sumatra; harimau Benggal; banteng; onta; saniskara oray; uncal; biruang; saniskara sato mamalia jeung sato manuk. Henteu kurang ti 6.000 jenis sasatoan –sato anu dilindungi atawa anu henteu dilindungi, jadi koléksi derenten. Ku sabab awalna tina taman botani téa, atuh koléksi tutuwuhan –hususna, asli tanah Jawa, saperti: meranti; ki hiur; kamper; cau kipas; jeung tutuwuhan lainna, masih tetep jadi koléksi derenten. Tahun 1950-an, pamaréntah RI ngaganti ngaran Jubileum Park, jadi ngaran: Tamansari –nyoko kana ngaran anu geus biasa osok digunakeun dina jaman karajaan. Dina mangsa éta, pamaréntah keur gencar-gencarna nga-nasionalisasi-keun ngaran-ngaran anu tina basa asing.

***

Provinsi Munggaran di Indonesia

Mangsa jaman penjajahan Walanda di Nusantara, Jawa Barat téh mangrupa provinsi anu pangmimitina diadegkeun. Provincie Wést Java dibentuk kaping 1 Januari 1926, di-undang-keun dina Staatsblad Nomer 378 ping 14 Agustus 1925. Puseur dayeuh –ibukota provinsi na, di Batavia –Jakarta. Ngawengku: 5 karesidénan; 18 kabupatén; jeung 6 stadsgemeente –kotapraja. Pamaréntahanna dilaksanakeun ku Provincialeraad –Dewan Provinsi, anu dipingpin ku gubernur kalayan dibantu ku College Gedeputeerden –Badan Pemerintah Harian.

Dumasar pakta sajarah, aya tilu titimangsa diadegkeunana Provinsi Jawa Barat. Nya éta: mangsa penjajahan Walanda, kaping 1 Januari 1926; mangsa awal kamerdékaan, kaping 19 Agustus 1945; jeung mangsa Démokrasi Liberal, kaping 14 Juli 1950.

Saméméh taun 1925, digunakeun istilah: Soendalanden –Tatar Soenda/Pasoendan, keur nyebutkeun bagéan Pulo Jawa di Kuloneun Walungan Cilosari jeung Citanduy sarta padumukna lolobana ngagunakeun basa Sunda –sabagé basa indung.

Tatapakan anu digunakeun ku pamaréntah Hindia Walanda pikeun ngabentuk provinsi di Nusantara, dumasar kana: Wet Houdende Decentralisatie van Het Bestuur in Nederlands-Indie –disingget: Decentralisatie Wet, anu mangrupa undang-undang ngeunaan desentralisasi atanapi otonomi daérah jaman Walanda. Decentralisatie Wet diundangkeun ping 23 Juli 1903 –dipublikasikeun ngaliwatan Nederlandsche Staatsblad No. 329, mangrupa amandemen ti Regeringsreglement 1854 –RR 1854. Nga-amandemen Regeringsreglement 1854 téh, kucara nambahkeun tilu pasal anyar anu disisipkeun diantara pasal 68 jeung pasal 69 RR 1854 –nya éta: Pasal 68a; 68b; jeung Pasal 68c. Ku ayana tilu pasal anyar éta, diharepkeun réorganisasi pamaréntahan keur ngawujudkeun desentralisasi administratif di daérah-daérah, bakal bisa dilaksanakeun.

Kabupaten/Kota di Provinsi Jawa Barat

Provincie Wést Java

Pamaréntah Hindia Walanda henteu kitu waé ngadegkeun Provincie Wést Java –Provinsi Jawa Barat téh, tapi dirarancang heula anu leuwih gemet tur taliti. Ti taun 1903, ngabentuk heula Lokcale Raden –Déwan Lokal. Laju dina taun 1922, pamaréntah Walanda ngaluarkeun Besttuur shervormingswet –Undang-Undang Perubahan Pemerintahan. Kitu deui keur ngatur ngeunaan dibagi-bagina daerah otonom, nya dina taun 1924, ngaluarkeun deui Regentschap Ordonnantie. Ari keur sistim pamaréntahanana –pamaréntah otonom, dikaluarkeun Stadsgementee Ordonnantie taun 1926.

Dumasar titincakanana undang-undang jeung peraturan anu di luhur éta, di Pulo Jawa, Pamaréntah Hindia Walanda ngabentuk: 3 provinsi; 72 kabupatén; jeung 19 kotapraja. Anu munggaran dibentuk, nya éta: Provincie Wést Java dina kaping 1 Januari 1926. Provinsi ieu mangrupakeun hasil ngaleburna opat karesidénan heubeul, nya éta: Karesidénan Bantam –Banten; Karesidénan Batavia –Jakarta; Karesidénan Préanger –Priangan; jeung Karesidénan Cheribon –Cirebon. Anu saterusna, ngabawahan 9 nieuwe afdelingen –ogé sering disebat: residentie nieuwe stijl kalayan 18 otonome ontvoogde regentschappen. Tilu taun satutas ngabentuk Provincie Wést Java, Provincie Oost Java –Provinsi Jawa Timur resmi diadegkeun ping 1 Januari 1929. Heuleut sataun ti dinya, Provincie Midden Java –Provinsi Jawa Tengah diadegkeun ping 1 Januari 1930. Dibentukna tilu provinsi ieu, henteu leupas ti yasana: de Graff –Direktur Binnenlandsch Bestuur di Batavia.

Gubernur munggaran Provincie West Java jaman Walanda, dicangking ku: WP. Hillen. Waktu Nusantara dicekel ku Jepang –mimiti 9 Maret 1942, kalungguhan gubernur munggaran Jawa Barat jaman Jepang dicangking ku: Kolonel Matsui. Wakil Gubernurna, dicangking ku: Pandu Suryaningrat –jaman Jepang dibentuk pos anyar, nya éta: pembantu wakil gubernur, dicangking ku: Atik Suardi.

Proklamasi

Kakawasaan Jepang di Nusantara, ngan saukur tilu satengah taun. Kaping 15 Agustus 1945, Jepang serah-bongkokkan ka Sekutu. Dumasar dongsokan ti parapamuda, Soekarno-Hatta ngaproklamasikeun Indonesia jadi nagara merdéka, ping 17 Agustus 1945 –poé Juma’ah, meneran bulan Puasa. Isukna –18 Agustus 1945, Panitia Persiapan Kemerdékaan Indonesia ngayakeun sidang munggaran, anu hasil netepkeun: Undang-Undang Dasar 1945 jadi UUD nagara RI; Ir. Soekarno – Drs. Moh. Hatta diangkat jadi présidén jeung wakil présidén; jeung ngabentuk Panitia Kecil anu diketuaan ku R. Oto Iskandar Dinata pikeun nyusun rarancang ngeunaan “naon waé anu perlu gancang-gancang dipilampah ku nagara RI”.

Dina sidang PPKI anu kadua –19 Agustus 1945, keur ngajalankeun pamaréntahan di daérah, PPKI ngabentuk 8 provinsi, nya éta: Provinsi Jawa Barat; Jawa Tengah; Jawa Timur; Sumatera; Bornéo –Kalimantan; Sulawesi; Maluku; jeung Provinsi Sunda Kecil –anu ngawengku Pulo Bali jeung Kapuloan Nusa Tenggara.

Kalungguhan Gubernur Jawa Barat munggaran, mangsa awal kamerdékaan, dicangking ku: Mr. R. Sutardjo Kartohadikusumo –anu mangsa jaman Jepang, anjeunna jadi Residén Jakarta. Puseur dayeuh Provinsi Jawa Barat, di Jakarta. Tapi, ti mimiti bulan Séptémber 1945, puseur dayeuhna dipindahkeun ka Bandung –Jakarta, angger jadi karesidénan, mangrupa bagéan ti Provinsi Jawa Barat. Kituna téh kulantaran lalampahan nagara urang, henteu bisa lungsur-langsar. Walanda –bari ngamangpaatkeun tentara Sekutu, hayang deui ngawasa Nusantara.

Démokrasi Liberal

Kaping 10 Fébruari 1946, dina gempungan antara Walanda jeung pihak RI, Wakil Gubernur Jéndral Walanda –Dr. HJ. van Mook ngasongkeun pamikiran “dibentukna nagara federal”. Indonésia kudu dijadikeun nagara persemakmuran anu bentukna federasi, kalayan sistim pamaréntahanana dikadalian ku Karajaan Walanda. Atuh Provinsi Jawa Barat ngajanggélék jadi: Nagara Pasundan, anu diproklamasikeun ku Suria Kartalegawa dina kaping 11 Novémber 1946 –ngan ditentang ku sakumna masarakat Jawa Barat, nepi ka pamaréntahanana bubar. Pikeun ngabentuk deui pamaréntahan di Jawa Barat, lumangsung “Konférénsi Jawa Barat” di Bandung. Tilu kali diayakeunna, nya éta: kaping 13 dugi ka 18 Oktober 1947; ping 16 dugi ka 20 Désémber 1947; jeung ping 26 Fébruari 1948. Hasilna: kaping 2 Maret 1948, dibentuk: Nagara Pasundan –asalna mah, ngaranna: Nagara Jawa Barat.

Sanggeus Pamaréntahan Walanda ngalaksanakeun “penyerahan kedaulatan” ka Républik Indonésia Serikat kaping 27 Désémber 1949, mimiti karasa yén nagara federal téh teu sesuai jeung bangsa Indonésia. Antukna, dina sidang parlemen Nagara Pasundan –kaping 8 Maret 1950, tur diluuhan ku 159 utusan ti kabupatén-kabupatén anu aya di Jawa Barat, kalayan sapuk-samiuk, Nagara Pasundan asup deui ngalebur ka wilayah Républik Indonésia. Éta putusan parlemen Nagara Pasundan, disaluyuan ku pamaréntah RIS ngaliwatan SK. Nomer 113, kaping 11 Maret 1950. Ahirna, RIS bubar dina kaping 17 Agustus 1950 –jadi: Negara Kesatuan Républik Indonésia.

Bubarna Nagara Pasundan jeung Républik Indonésia Serikat, ngalantarankeun perluna ngadegkeun deui Provinsi Jawa Barat. Pamaréntah pusat ngaliwatan UU Nomer 11 taun 1950, kaping 14 Juli 1950, ngabentuk Provinsi Jawa Barat –dikuatkeun ku Peraturan Pemerintah Nomor 31 Tahun 1950. Ieu undang-undang jeung peraturan pamaréntah téh, mimiti dipaké –berlaku ti ngawitan kaping 15 Agustus 1950.

Kiwari, Provinsi Jawa Barat téh wewengkonna ngaheureutan –tinggal urut karesidénan Cirebon jeung Priangan, anu ngawengku 17 kabupatén jeung 9 kota. Jakarta jeung Banten, geus misah ti Provinsi Jawa Barat. Malah mun disaluyuan mah, bakal kacocéng deui ku Cirebon.

***

Sunda, antara Seriwijaya jeung Majapait

Ieu tulisan, sabenerna mah ngan keur ngagampilkeun nangkep gambaran luarna. Sok sanajan kitu, muga-muga baé naon anu dipidangkeun bisa méré babandingan ngeunaan panulisan anu teu sajalan jeung kanyataan. Malah mandar bisa dijadikeun pikeun ayana panalungtikan ulang, keur manggihkeun bebeneran.

National Geographic Indonesia, edisi September 2012.

Interpretasi Kaleuleuwihi

Mr. Mohammad Yamin dina “Sumpah Indonesia Raya”, ngécéskeun: yén ka-Nusantaraan ieu téh ngawujud mangrupa produk tina sumpah anu tilu: KAHIJI, Sumpah Bukit Siguntang, taun 683, ngalahirkeun Karajaan Buddha Seriwijaya anu umurna nepi ka abad ka-13. Karajaan ieu téh kuat, bari jaya. KADUA, Sumpah Bukit Pananggungan, taun 1331, ku Patih Gajah Mada, ngalahirkeun Karajaan Hindu Majapait anu umurna nepi ka taun 1525. Sinar Karajaan Hindu Majapait, sumirat ka sakuliah Nusantara. KATILU, Sumpah Indonesia Raya, 28 Oktober 1928 di Jakarta, ngalahirkeun Negara Proklamasi 17 Agustus 1945, nurutkeun harepan jeung purwarasa, Republik Indonesia baris kekal-abadi.

Di luhur tadi, Mr. Moh. Yamin méré interpretasi anu kaleuleuwihi kana situasi jaman Karajaan Buddha Seriwijaya katut Karajaan Hindu Majapait. Seriwijaya, dipuji-puji salaku karajaan anu kuat jeung jaya. Kitu deui Majapait, sinarna sumirat ka sakuliah Nusantara. Atuh dina buku-buku palajaran di sakola, ditulisna: mangsa Seriwijaya disebut Negara Nasional Indonesia I; mangsa Majapait disebut Negara Nasional Indonesia II; jeung mangsa Proklamasi 17 Agustus 1945 disebut Negara Nasional Indonesia III.

Sakolébat pisan –lamun ku urang diimpleng mah, gedé pisan kasalahan analisis Mr. Moh. Yamin téh. Anéh pisan ogé deuih, lamun Candi Buddha Borobudur di Jawa Tengah anu “nyata”, bet kajadianana téh henteu ku lantaran ayana sumpah. Tapi, Seriwijaya –anu masih jadi paguneman catur kénéh titinggalna, diajén “kongkrit” ku Moh. Yamin mah. Seriwijaya anu teu puguh juntrunganana, leuwih écés batan sugrining paninggalan sajarah anu lainna.

Kitu deui sanggeus ilang-sirnana Karajaan Hindu Majapait taun 1478 –ku Moh. Yamin dituliskeun 1525, anjeunna leuwih mampuh mireungeuh titinggal kaca-kacana –gapura Karajaan Hindu Majapait, anu ngan hiji-hijina, bari teu sampurna, salaku monumén agung jeung diajén nga-Nusantara.

Kapuloan Sunda Besar: Jawa, Sumatra, Kalimantan.

 

Kapuloan Sunda Kecil: Bali, NTB, NTT.

Mitos

Karajaan Buddha Seriwijaya jeung Karajaan Hindu Majapait, leuwih kaangkat sajarahna batan karajaan jeung kamekaran sajarah séjénna di Jawa Barat. Ditembongkeun dina wangun analisisna, yén Sunda mah: “teu kungsi nga-Nusantara”.

Sacara jujur, lamun téa mah Karajaan Buddha Seriwijaya jeung Karajaan Hindu Majapait “kungsi” nga-Nusantara, pasti aya urutna –boh ngaran supitan (selat), sagara (laut), teluk, atawa nu séjénna deui. Kanyataanana, di sakurilingeun éta anu dua karajaan téh, teu aya urut ngaran-ngaranna acan. Sakadar conto, di Sumatra teu aya selat anu dibéré ngaran Seriwijaya. Mana komo deuih kapastian kadudukan Seriwijaya di Palembang mah, masih kénéh mangrupa “hipotesa”. Naha bener, Seriwijaya nga-Nusantara ?. Kitu deui di Jawa Timur, apanan teu aya ngaran Selat Majapait. Boh antara Banyuwangi (Jatim) jeung Gilimanuk (Bali), disebutna téh: Selat Bali. Antara Surabaya (Jatim) jeung Kamal (Madura), disebut: Selat Madura. Lamun kanyataanana kitu, kawasna mah bener anu dicaritakeun ku Prof.Dr. Sukmono, yén Karajaan Hindu Majapait téh nga-Nusantara, ngan ukur mitos –lantaran pangaruhna sa Jawa Timur waé, teu kungsi nepi ka sisi-sisi basisirna. Méh sanada jeung Sukmono, Hasan Djafar –ahli arkéologi; épigrafi; jeung sajarah kuno nyebutkeun yén wilayah Majapait mah di Pulo Jawa –éta ogé ngan saukur di Jawa Timur jeung Jawa Tengah wungkul.

Sabalikna, Sunda. Sacara écés-témbrés, jadi ngaran sakumna kapuloan Indonesia –Sunda Besar jeung Sunda Kecil. Sunda Besar ngawengku kapuloan anu baradag di Indonesia, kaya-kayaning: Pulo Jawa; Sumatra; jeung Pulo Kalimantan –nepi ka dasar lautna ogé maké ngaran Sunda, nya éta: Paparan/Dangkalan Sunda. Kitu deui Sunda Kecil, ngawengku kapuloan anu laleutik di Indonesia –Pulo Bali; Kapuloan Nusa Tenggara Barat; jeung Kapuloan Nusa Tenggara Timur. Ngaran selat ogé, nepi ka kiwari masih aya. Laut leutik antara Pulo Jawa jeung Pulo Sumatra, di ngaranan: Selat Sunda. Ngaran-ngaran éta téh dituturkeun deui ku ngaran “ujung” –sabagé ngaran ti Sunda, saperti: Ujung Kulon (Banten); Ujung Galuh (Surabaya Jatim); jeung Ujung Pandang (Makassar Sulsel).

Ku naon sanggeus ayana bukti-bukti ieu, Sunda teu disebut nga-Nusatara ? Panulisan anu disebut di luhur tadi, mangrupa salahsahiji tina sakitu lobana tulisan sajarah, anu teu luyu jeung kanyataan fakta sajarahna.

Mitreka Satata

Numutkeun Nagarakertagama –Kakawin Nagarakrtagama, Karajaan Hindu Majapait ngabogaan tradisi ngayakeun hajat rongkah unggal taun. Sakabéh panguasa karajaan Nusantara diondang, kalayan sok aya anu méré hadiah ka raja Majapait. Tapi, hadiah-hadiah anu dibikeun ka raja Majapait téh lain upeti –lain tanda taluk saolah-olah jadi karajaan jajahan Majapait. Hadiah-hadiah ti panguasa Nusantara, ngan saukur timbang kadeudeuh ti mitréka satata –mitra anu sajajar jeung Majapait. Jadi, Nusantara –kaasup Majapait, mangrupa “koalisi” antara karajaan-karajaan anu gawé bareng kalayan rancagé keur kapentingan maranehanana dina urusan perdagangan jeung kaamanan. Maranehanana gawé bareng, jadi Mitréka Satata –mitra satata. Munasabah atuh lamun salahsahiji mitra satata ieu ngabogaan hajat, anu lainna méré hadiah. Nanging dugi ka danget ieu, masih aya tafsir yén karajaan-karajaan Nusantara, tiap taunna “méré upeti” ka Majapait. Naha atuh bet kitu ?

Bisa jadi, kagémbang ku Moh. Yamin anu ngagunakeun “Gagasan Nusantara”, sabagé bentuk Negara Kesatuan Republik Indonesia. Tulisan Moh. Yamin dina buku “Gajah Mada, Pahlawan Persatuan Nusantara” –diterbitkeun taun 1945 jeung dicetak ulang welasan kali, ngagambarkeun épos kapahlawanan Gajah Mada salaku Mahapatih Majapahit. Dina buku ieu ogé, Moh. Yamin mintonkeun foto térakota anu ngagambarkeun wujud lalaki anu pipina kembu jeung biwirna kandel. Di handapeun foto, Moh. Yamin kalayan kayakinan élmu firasatna, nulis: “Gajah Mada… rupanya penuh dengan kegiatan yang maha tangkas dan air mukanya menyinarkan keberanian seorang ahli politik yang berpandangan jauh”. Buku Moh. Yamin ieu –kalayan teu sadar, geus jadi panutan ti mimiti sakola-sakola dasar di Indonesia nepi ka lembaga pamaréntah. Kiwari, patung lalaki anu awakna gempal jeung beungeutna jiga dina buku Moh. Yamin, ngajengléng di buruan Markas Besar Kepolisian Republik Indonesia (Kebayoran Baru). Hal ieu, ceuk Hasan Djafar, mangrupakeun: “skandal ilmiah dina sajarah”. Dina lampiran buku na, Moh. Yamin, aya peta wilayah Indonesia –ngawengku: ti Sabang nepi ka Merauké, ti Timor nepi ka Talaud, kalayan maké judul peta: Daerah Nusantara dalam Keradjaan Madjapahit.

Kakawin Pujasastra

Nagarakertagama anu ditulis dina taun 1365, mimiti dipanggihkeun deui ku Dr.J.L.A. Brandes –élmuwan Walanda waktu marengan ékspédisi KNIL di Lombok taun 1894. Nya inyana pisan anu nyalametkeun eusi perpustakaan Raja Lombok di Cakranagara –ratusan naskah lontar, saméméh karaton sang raja rék diduruk ku tentara KNIL. Ngaran Nagarakertagama, justru euweuh réngkolna dina ieu kakawin téh. Ngaranna kapanggih dina kolofon terbitan Dr. JLA. Brandes, anu nuliskeun: “Iti Nagarakretagama Samapta”. Nagarakertagama disalin kalayan maké hurup Bali di Kancana, dina bulan Aswina taun Saka 1287 (bulan Séptémber-Oktober 1365 Maséhi). Anu nulisna maké sandiasma –ngaran samaran, Prapanca. Sandiasma ieu dipaké pikeun nyamunikeun jati diri anu sabenerna, ti bujangga anu ngarang ieu sastra. Dina hasil panalungtikan kasajarahan, kapanggih yén anu nulisna téh: Dang Acarya Nadendra –dugi ka danget kiwari, umumna anu dikanyahokeun téh bujangga Mpu Prapanca anu nulis Nagarakertagama téh. Ieu kakawin téh sipatna “pujasastra”, anu hartina: karya sastra anu nga-agung-agung Raja Majapait –Hayam Wuruk, katut miagul kawibawaan Karajaan Majapait. Hal-hal anu jadi panyawadan tur dianggap “kurang hadé” kana kawibawaan raja katut karajaan, teu ditulis. Éta sababna, kajadian “Pasundan Bubat” teu disebut-sebut dina Nagarakertagama. Kulantaran Pasundan Bubat, ngajaheutkeun manah Hayam Wuruk –dianggap bakal ngurangan kawibawaan raja katut karajaan. Kusabab sipatna pujasastra téa, Nagarakertagama ku sababaraha kalangan dianggap “henteu nétral”.

Nagarakretagama –nagara kalayan tradisi/agama anu suci, disimpen di Perpustakaan Universitas Leiden Walanda jeung dibéré nomer kode: L Or 5.023. Basa Ratu Juliana datang ka Indonesia dina taun 1973, naskah ieu dipasrahkeun ka pamaréntahan Républik Indonesia. Kiwari, naskah Kakawin Nagarakrtagama disimpen di Perpustakaan Nasional RI kalayan dibéré kode: NB 9.

***